‘Giải mã’ chiều sâu văn hóa Hải Phòng qua 33 bảo vật quốc gia

“Bản lý lịch văn hóa” đặc biệt

Trong tiến trình lịch sử dân tộc, hiếm có đô thị nào vừa mang dáng dấp của một thành phố năng động, vừa lưu giữ được hệ thống di sản phong phú như Hải Phòng. Thành phố hiện có 33 bảo vật quốc gia được công nhận, đây không chỉ là con số đáng tự hào, mà còn là minh chứng sinh động cho bề dày văn hóa, lịch sử được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.

Các bảo vật quốc gia ở Hải Phòng trải rộng trên nhiều loại hình: tư liệu Hán Nôm, hiện vật Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, đồ thờ tự, kim khí, sưu tập cổ vật… phản ánh đầy đủ các lớp trầm tích văn hóa của vùng đất ven biển, nơi hội tụ và giao thoa của nhiều dòng chảy văn hóa Bắc Bộ.

Tiêu biểu trong số đó là mộc bản chùa Trăm Gian ở xã An Phú – bộ sưu tập tư liệu Phật giáo quý hiếm, được công nhận là bảo vật quốc gia vào tháng 10/2025. Kho mộc bản gồm 864 tấm, được san khắc từ thế kỷ 17 – 19, chứa đựng giá trị lớn về lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ, mỹ thuật và tư tưởng nhân văn Việt Nam. “Đây là những tư liệu rất quý, chính quyền địa phương và nhân dân chúng tôi rất vinh dự và tự hào”, ông Vũ Văn Quảng, Phó Chủ tịch UBND xã An Phú cho biết.

Cùng với mộc bản chùa Trăm Gian, Bộ kim phẩm đền Nghè (Bảo tàng Hải Phòng) được công nhận bảo vật quốc gia là minh chứng sinh động cho tín ngưỡng thờ Mẫu và sự tôn kính của nhân dân đối với Thánh Mẫu Lê Chân – người có công khai hoang, lập ấp, đặt nền móng cho vùng đất Hải Phòng. Những hiện vật bằng vàng được người dân cung tiến qua nhiều thế hệ không chỉ mang giá trị vật chất mà còn kết tinh niềm tin, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của cư dân đất Cảng.

Đặc biệt, sự hiện diện của Bộ sưu tập An Biên với 18 bảo vật quốc gia do nhà sưu tập tư nhân Trần Đình Thăng (Hội Di sản văn hoá Hải Phòng) lưu giữ cho thấy Hải Phòng còn là địa phương hiếm hoi phát huy tốt vai trò của xã hội hóa trong bảo tồn di sản. Các bảo vật trong bộ sưu tập này đã góp phần bổ sung những mảnh ghép quan trọng cho bức tranh lịch sử, văn hóa Việt Nam qua nhiều thời kỳ.

Việc một địa phương sở hữu số lượng lớn bảo vật quốc gia cho thấy không gian văn hóa đó từng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, học thuật, sáng tạo nghệ thuật quan trọng. Với Hải Phòng, các bảo vật không chỉ phản ánh đời sống tâm linh phong phú mà còn cho thấy truyền thống hiếu học, tinh thần nhân văn và khả năng sáng tạo bền bỉ của cộng đồng cư dân vùng cửa biển.

Có thể nói, hệ thống bảo vật quốc gia chính là “bản lý lịch văn hóa” đặc biệt của Hải Phòng, giúp nhận diện rõ hơn chiều sâu lịch sử, bản sắc con người và vị thế văn hóa của thành phố trong không gian văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng.

Nỗ lực phát huy giá trị

Sở hữu nhiều bảo vật quốc gia đồng nghĩa gánh trên vai trách nhiệm lớn trong công tác gìn giữ và phát huy giá trị. Nhận thức rõ điều đó, Hải Phòng đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo vệ an toàn tuyệt đối cho các bảo vật, đồng thời đưa giá trị di sản đến gần hơn với cộng đồng.

Bảo tàng Hải Phòng hiện là đơn vị lưu giữ bảo vật và cũng là nơi những bảo vật được đến gần nhất với công chúng. Các hiện vật đều được lập hồ sơ khoa học, theo dõi hiện trạng định kỳ, bảo quản trong điều kiện phù hợp với từng chất liệu. Song song với đó là ứng dụng công nghệ số để số hóa tư liệu, phục vụ nghiên cứu và trưng bày.

Việc số hóa bảo vật quốc gia đã mở ra hướng tiếp cận mới, giúp người dân và du khách có thể tìm hiểu, chiêm ngưỡng di sản trên không gian ảo. Cách làm này vừa góp phần lan tỏa giá trị di sản, vừa hạn chế tác động trực tiếp lên hiện vật gốc.

Hải Phòng chú trọng phát huy giá trị bảo vật quốc gia thông qua giáo dục và du lịch văn hóa. Nhiều chuyên đề trưng bày, chương trình tham quan học đường đã được tổ chức, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận di sản một cách trực quan, sinh động.

Ông Trần Đình Thăng, nhà sưu tập cổ vật An Biên cho rằng, bảo vật quốc gia chỉ thực sự “sống” khi được xã hội hiểu và trân trọng. Người sưu tập không chỉ là người giữ hiện vật, mà còn có trách nhiệm kể câu chuyện lịch sử, văn hóa phía sau mỗi cổ vật để công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ cảm nhận được giá trị của di sản.

Việc gìn giữ và phát huy bảo vật quốc gia được Hải Phòng xác định là nền tảng quan trọng trong xây dựng hệ giá trị văn hóa, con người thành phố. Từ những nỗ lực bền bỉ ấy có thể khẳng định gìn giữ bảo vật quốc gia ở Hải Phòng không chỉ là bảo tồn hiện vật, mà là giữ gìn mạch nguồn văn hóa, trao truyền ký ức lịch sử và bản sắc tinh thần cho các thế hệ sau.

TUẤN LINH