Trong dòng chảy du lịch hiện đại, di sản văn hóa không còn là những điểm tham quan tĩnh, chỉ hoạt động ban ngày, mà cần được “đánh thức” bằng ánh sáng, âm thanh và các hình thức trải nghiệm về đêm.
.jpg)
Đặt trong bối cảnh đó, hệ thống di tích tiêu biểu của Hải Phòng như Côn Sơn – Kiếp Bạc, Văn miếu Mao Điền, chùa Giám, đền Bia, Bạch Đằng Giang… vẫn đang để trống một dư địa quan trọng đó là không gian di sản ban đêm.
Thực tế hiện nay cho thấy, phần lớn hoạt động tại các di tích lớn của Hải Phòng mới chỉ diễn ra vào ban ngày. Du khách đến tham quan, dâng hương, tìm hiểu lịch sử rồi rời đi trong thời gian ngắn. Khi màn đêm buông xuống, các không gian di sản gần như khép lại hoàn toàn, để lại sự tĩnh lặng tuyệt đối. Điều này dẫn tới hệ quả trực tiếp là thời gian lưu trú của du khách ngắn, mức chi tiêu thấp, sản phẩm du lịch thiếu chiều sâu trải nghiệm, trong khi tiềm năng văn hóa lịch sử của các di tích lại rất dày dặn.
Ở Côn Sơn – Kiếp Bạc, vùng đất gắn với thiền phái Trúc Lâm và hào khí Đông A, đêm về chỉ còn tiếng côn trùng và bóng tối phủ lên rừng thông. Tại Văn miếu Mao Điền hay chùa Giám, những giá trị về hiền tài, đạo học, Phật giáo Đại Việt cũng “ngủ yên” khi cổng di tích đóng lại. Bạch Đằng Giang là nơi ghi dấu những chiến công hiển hách của dân tộc cũng mới chỉ được cảm nhận trọn vẹn dưới ánh sáng ban ngày.
Nhiều nghiên cứu và thực tiễn phát triển du lịch đã chỉ ra rằng, di sản chỉ thực sự hấp dẫn khi được đặt trong không gian trải nghiệm đa tầng, nơi du khách không chỉ “xem” mà còn “cảm”. Ban đêm chính là thời điểm lý tưởng để di sản chuyển từ trạng thái tĩnh sang trạng thái kể chuyện. Những chương trình thiền chuông chùa, không gian ánh sáng, âm thanh kể chuyện Trúc Lâm, đêm trình diễn dân gian, chợ đêm văn hóa gắn với làng nghề và ẩm thực địa phương hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đặc thù nếu được tổ chức bài bản.
Thiền định trong không gian chùa cổ về đêm, khi ánh sáng được tiết chế, tiếng chuông ngân vang giữa tĩnh lặng, sẽ mang đến trải nghiệm tâm linh sâu sắc, điều mà ban ngày khó có thể đạt được. Tại Côn Sơn – Kiếp Bạc, những câu chuyện về Nguyễn Trãi, Trần Hưng Đạo, Huyền Quang hay thiền phái Trúc Lâm có thể được kể bằng ngôn ngữ của ánh sáng, âm nhạc, lời dẫn, thay vì chỉ tồn tại trên bia đá hay trong thuyết minh truyền thống. Ở Bạch Đằng Giang, các hoạt cảnh lịch sử, trình chiếu ánh sáng trên nền sông nước hoàn toàn có thể tái hiện hào khí chiến thắng theo cách vừa trang trọng, vừa hấp dẫn.
Thực tiễn trong nước cho thấy, nhiều địa phương đã thành công khi gắn phát triển du lịch di sản với không gian ban đêm. Ninh Bình với các chương trình ánh sáng tại Tràng An, Huế với đêm Hoàng cung và các hoạt động trình diễn cung đình, Hội An với phố đêm đèn lồng và biểu diễn dân gian… đều khẳng định một điều: du lịch di sản chỉ thực sự sống động khi đêm về, có ánh sáng và âm thanh của văn hóa. Không gian đêm giúp kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu, đồng thời tạo bản sắc riêng cho điểm đến.
Điểm chung của các mô hình này là không “giải trí hóa” di sản một cách thô ráp, mà tôn trọng giá trị cốt lõi, lấy văn hóa làm trung tâm, lấy trải nghiệm của du khách làm thước đo. Đây là bài học quan trọng để Hải Phòng tham khảo khi định hình con đường phát triển du lịch đêm gắn với di tích.
Hải Phòng có những lợi thế riêng để phát triển du lịch đêm tại các di tích. Trước hết là hệ thống di sản đa dạng, trải dài từ tâm linh, tôn giáo, giáo dục truyền thống, đến lịch sử quân sự. Thứ hai là kinh nghiệm tổ chức không gian văn hóa ban đêm tại khu vực nội đô như phố đi bộ, biểu diễn nghệ thuật đường phố, lễ hội ánh sáng… Thứ ba là xu hướng du lịch trải nghiệm, du lịch tâm linh văn hóa đang ngày càng được ưa chuộng, đặc biệt trong nhóm khách trẻ và khách quốc tế.
Nếu được quy hoạch đồng bộ, Hải Phòng hoàn toàn có thể hình thành các tuyến du lịch ngày – đêm gắn với di sản: ban ngày tham quan, tìm hiểu lịch sử; ban đêm trải nghiệm thiền định, thưởng thức nghệ thuật truyền thống, tham gia không gian văn hóa cộng đồng.
Phát triển du lịch đêm gắn với di sản không chỉ nhằm tăng doanh thu hay kéo dài thời gian lưu trú. Quan trọng hơn, đó là cách để di sản được “sống” trong đời sống đương đại, được kể lại bằng những hình thức phù hợp với nhịp sống mới. Đối với Hải Phòng, việc đánh thức không gian di sản về đêm chính là cơ hội để chuyển từ khai thác chiều rộng sang chiều sâu, từ tham quan sang trải nghiệm, từ tĩnh sang động.
HUY TUẤN
